FENOMEN OPACTWA
Ołbin to obecnie jedno z 48 osiedli Wrocławia, włączone w obręb miejskich granic na początku XIX wieku.
Historycznie tą nazwą określa się obszar zlokalizowany na prawym brzegu Odry, na północ od Wyspy Tumskiej i Piaskowej.
Najstarsze odkryte ślady osiadłego życia są datowane na VII wiek. Na początku XII stulecia istniejące tu dwie osady – Ołbin właściwy oraz teren należący do Piotra Włostowica („apud s. Vincentum”) – stanowiły ważne centrum lokalnego rzemiosła i handlu, połączone groblą z drogą do Milicza. Wtedy też musiał już istnieć kościół św. Michała, funkcjonujący pierwotnie jako grodowa kaplica, a w przynajmniej od l. 20 XII w. jako świątynia parafialna, wokół której co roku odbywał się jarmark w dniu św. Wincentego (24 czerwca).
Nie znamy dokładnej daty założenia opactwa na Ołbinie, jednak przypuszcza się, że mogło to nastąpić w latach 20. XII wieku, za sprawą wysiłków jego fundatora i dobrodzieja, legendarnego możnowładcy Piotra Włostowica (zm. 1153 r.).
W 1139 r. wrocławski biskup nadał tutejszemu klasztorowi kościół św. Michała, a w 1149 r. konsekrował nieukończoną świątynię klasztorną pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Wincentego. Początkowo osadzono tu benedyktynów. W 1149 r. Bolesław Kędzierzawy potwierdził majątek opactwa obejmujący kaplice św. Marcina na Ostrowie Tumskim i św. Benedykta w Legnicy, targ św. Wincentego, targ w Kostomłotach, karczmy na przeprawie odrzańskiej i w Pełcznicy, 19 rozproszonych na Śląsku wsi i młynów oraz jedną wieś w Księstwie Krakowskim.
W l. 60 XII w. lub około 1170 r. doszło do przebudowy kościoła św. Michała ze środków zięcia Włostowica o imieniu Jaksa, którego postać uwieczniono na zachowanym po chwilę obecną tympanonie fundacyjnym.
W l. 90 XII w. doszło do zmiany obsady opactwa – miejsce benedyktynów zajęli przybyli z Kościelnej Wsi pod Kaliszem norbertanie, nazywani także premonstratensami.
Norbertanie kontynuowali rozbudowę i wyposażanie opactwa. W 1253 r. wzmiankowano o trzeciej istniejącej w tym kompleksie świątyni – kościele Wszystkich Świętych. Od XIII do XV w. wszystkich kościołach opactwa fundowano nowe ołtarze i kaplice, elementy ich wyposażenia i dekoracji architektonicznej. Majątek norbertanów nie ograniczał się wyłącznie do ziem Śląska, a ich prepozytury sięgały Bytomia, a na nawet Strzelna i Żukowa. Jeszcze bardziej imponująco wyglądała sieć międzynarodowych kontaktów ołbińskich premonstratensów.
Dzięki zgromadzonej pokaźnej kolekcji relikwii, liczącej w połowie XV w. ponad 1500 partykuł, które prezentowano dwukrotnie w ciągu roku, ołbińskie opactwo stało się jednym z najważniejszych lokalnych ośrodków pielgrzymkowych posiadającym nadal prawo organizacji targów.
W opactwie prężnie funkcjonowały skryptorium oraz wciąż rozrastająca się biblioteka.
Kres istnienia opactwa na Ołbinie nadszedł w 1529 r., gdy zdecydowano o jego rozbiórce i przeniesieniu norbertanów do opuszczonego klasztoru franciszkanów.
Od chwili rozbiórki pamięć o opactwie trwała i była kultywowana na szereg przeróżnych sposobów. Istotną rolę odegrali sami norbertanie, którzy starali się przechować jak najwięcej świadectw świetności Ołbina, sprawując też do 1810 r., duchową opiekę nad funkcjonującą nadal w sąsiedztwie ołbińskich gruzów parafią św. Michała.
Drugim eksponentem historii opactwa stały się wtórnie wmurowane w ściany elewacji przeróżnych wrocławskich budowli pozostałości jego dekoracji rzeźbiarskiej i architektonicznej.
Ich wymowa zmieniała się na przestrzeni dziejów, tym niemniej fakt ich pieczołowitej dokumentacji, a od XIX w. prowadzonej po chwilę obecną muzealizacji pokazuje, że pozostają bezcennym świadectwem nieistniejącego już założenia. Jak dowodzą odkrycia archeologów dokonane w ostatnich latach, architektoniczne pozostałości ołbińskich zabudowań mogły przetrwać w znacznie większej skali we wrocławskiej tkance. Pamięć o opactwie starali się ponadto przedłużać miejscy kartografowie, kronikarze, duchowni, artyści, a od czasów sekularyzacji majątków kościelnych i klasztornych w 1810 r. także profesjonalni historycy, historycy sztuki, muzealnicy i archeolodzy.
Bogata choć rozproszona materialna i niematerialna spuścizna ołbińskiego opactwa nadal wymaga uporządkowania i pogłębionych badań, choć wiele na tym polu udało się już osiągnąć.
Jednocześnie pamięć o tym miejscu pozostaje wciąż żywa, podsycana nie tylko ciekawością samych mieszkańców, lecz także działaniami promocyjnymi Miasta Wrocławia.
KONTAKT
dr Agnieszka Patała
Wydział Nauk Historycznych
i Pedagogicznych
agnieszka.patala@uwr.edu.pl
Uniwersytet Wrocławski
ul. Szewska 36
50-139 Wrocław
el. +48 71 375 26 95
